Mitochondria często opisuje się jako „centra energetyczne komórki”, ale to porównanie oddaje tylko część ich roli. W rzeczywistości są to drobne struktury wewnątrz komórek, które mają własną budowę wewnętrzną, a nawet własną informację genetyczną. Dzięki temu działają do pewnego stopnia samodzielnie i uczestniczą w wielu procesach, które nieustannie zachodzą w organizmie.

Co ciekawe, mitochondria mają dwie błony – zewnętrzną i wewnętrzną – które oddzielają ich wnętrze od reszty komórki. Błona wewnętrzna jest dodatkowo pofałdowana, co wiąże się ze sposobem, w jaki mitochondria gospodarują energią. Obecność własnego DNA wskazuje na ich długą historię ewolucyjną. Prawdopodobnie dawno temu funkcjonowały jako samodzielne organizmy, które stopniowo stały się naturalną częścią naszych komórek.

##lb-article-reco##

Nie chodzi więc tylko o wytwarzanie energii. Mitochondria uczestniczą w tym, jak organizm wykorzystuje składniki odżywcze, reaguje na obciążenie czy przystosowuje się do zmian w otoczeniu. Nieustannie działają więc w tle funkcjonowania naszego ciała. Zarówno na co dzień, jak i wtedy, gdy organizm potrzebuje więcej energii lub radzi sobie z wpływem różnych czynników.

Mitochondria uczestniczą w wielu procesach komórkowych, które wiążą się z przetwarzaniem składników odżywczych i ogólnym funkcjonowaniem metabolizmu. Biorą udział w wykorzystywaniu przez komórki cukrów, tłuszczów i innych substancji dostarczanych z pożywieniem, a jednocześnie są związane z regulacją poziomu wapnia wewnątrz komórek, który pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni i w utrzymaniu prawidłowego przekaźnictwa nerwowego.¹ Są również częścią naturalnych procesów, w których stare lub niepotrzebne komórki są stopniowo zastępowane nowymi, a w niektórych tkankach uczestniczą także w wytwarzaniu ciepła. Ich działanie obejmuje więc wiele obszarów, choć na co dzień nie zdajemy sobie z tego sprawy.

Aby organizm mógł funkcjonować, potrzebuje energii – i to właśnie mitochondria uczestniczą w jej pozyskiwaniu z pożywienia. Ze składników odżywczych, które spożywamy, potrafią uzyskać użyteczną energię, którą komórki wykorzystują następnie do codziennej pracy.

Ta energia jest ważna dla wszystkiego, co robimy w ciągu dnia: od ruchu, przez koncentrację, aż po podstawowe funkcjonowanie organizmu. Właśnie dlatego istotne jest to, jak efektywnie organizm nią gospodaruje. Gdy jej wytwarzanie pozostaje w równowadze, ciało w naturalny sposób radzi sobie z codziennym obciążeniem.

Jednym z ciekawych odkryć ostatnich lat jest związek między funkcjonowaniem mitochondriów a przeżyciami psychicznymi. Trudności psychiczne nie dotyczą wyłącznie głowy, lecz często wiążą się również z tym, co dzieje się na poziomie komórkowym. W badaniu z 2009 roku związek ten opisano w kontekście gospodarki energetycznej komórek.²

U osób przechodzących trudny okres często pojawiają się zmiany w sposobie, w jaki organizm gospodaruje energią, reaguje na obciążenie czy dostosowuje się do różnych sytuacji. Okazuje się więc, że dobrostan psychiczny jest ściśle powiązany z ogólnym funkcjonowaniem organizmu. Kolejnym istotnym czynnikiem jest wpływ długotrwałego napięcia i trudnych sytuacji życiowych. Jeśli organizm przez dłuższy czas jest poddawany takiej presji, mitochondria mogą być przeciążone, a ich funkcjonowanie może się zmieniać. To z kolei może objawiać się zmęczeniem lub poczuciem wyczerpania. I nie tylko to – niezbilansowana dieta, środowisko oraz wahania hormonalne również mogą przyczyniać się do tych zmian.

Te powiązania wskazują po prostu, że „psychiki” i „ciała” nie można postrzegać oddzielnie – to dwie strony tego samego medalu.

Funkcjonowanie mitochondriów jest wrażliwe na wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Ich osłabienie nie daje o sobie znać z dnia na dzień, lecz raczej powoli i niepostrzeżenie. Może objawiać się długotrwałym zmęczeniem, utratą motywacji, wahaniami nastroju lub gorszą koncentracją. Kluczowe czynniki, które mogą się z tym wiązać, to przede wszystkim:

• Długotrwałe obciążenie psychiczne – nie tylko nagłe, trudne sytuacje, lecz przede wszystkim długotrwałe napięcie bez wystarczającego odpoczynku i regeneracji. Organizm pozostaje w stanie pobudzenia, a mitochondria stopniowo coraz gorzej dostosowują się do gospodarowania energią.
• Alkohol i substancje uzależniające – substancje te ingerują w procesy komórkowe, mogą zwiększać obciążenie organizmu i wpływać na funkcjonowanie mitochondriów.
• Niezbilansowana dieta – żywność bogata w cukry, tłuszcze przetworzone przemysłowo i sztuczne dodatki może prowadzić do zaburzenia równowagi w organizmie, które obciąża mitochondria.
• Brak ruchu – brak aktywności fizycznej wiąże się z niższą aktywnością mitochondriów. Organizm może wówczas mniej efektywnie gospodarować energią.
• Niedobór snu i mało światła – bez dobrej jakości snu mitochondria nie mają wystarczających warunków do naturalnej odnowy. Niedobór światła dziennego dodatkowo zaburza naturalny rytm dobowy, który wiąże się z funkcjonowaniem organizmu.

Czynniki te często występują razem i mogą na siebie wzajemnie wpływać. W efekcie zwykle dochodzi do stopniowej utraty równowagi. Istnieją jednak sposoby, by na co dzień wspierać mitochondria. Jakie?

Nowoczesne podejście do dbania o mitochondria opiera się na powrocie do podstaw zdrowego stylu życia. Ruch, sen i odżywianie to nie tylko „zalecenia dotyczące zdrowego życia”, ale także sposoby, w jakie organizm komunikuje się na poziomie komórkowym. Regularna aktywność fizyczna, najlepiej łącząca trening siłowy i wytrzymałościowy, wiąże się z powstawaniem nowych mitochondriów oraz ich aktywnością. Sen dobrej jakości (7–9 godzin dziennie) i przestrzeganie rytmu dobowego, w którym organizm regularnie otrzymuje światło rano i ciemność wieczorem, wiążą się ze sposobem, w jaki gospodaruje on energią. Ważną rolę odgrywa również dieta. Ciekawym obszarem są też nowoczesne metody, takie jak hartowanie zimnem, korzystanie z sauny czy posty. Metody te stanowią krótkotrwałe obciążenie, do którego organizm może się stopniowo przystosować.

A co z tego dla nas wynika? Chyba nic skomplikowanego – trochę się ruszać, czasem zwolnić, dobrze się wyspać i zjeść wartościowy posiłek. Można też od czasu do czasu pozwolić sobie na saunę, masaż lub włączyć hartowanie zimnem do codziennej rutyny.

Mitochondria od dziesięcioleci są przedmiotem intensywnych badań, a nowe odkrycia z zakresu biologii molekularnej i genetyki stopniowo poszerzają naszą wiedzę o ich funkcjonowaniu. Naukowcy skupiają się między innymi na tym, jak lepiej zrozumieć przekazywanie mitochondrialnego DNA oraz związek mitochondriów z funkcjonowaniem organizmu na różnych etapach życia.³ Badane są również podejścia koncentrujące się na mitochondriach, na przykład w kontekście starzenia się lub procesów metabolicznych.^4,5 Te obszary badań przynoszą na razie nową wiedzę i rodzą kolejne pytania, które w przyszłości mogą przyczynić się do głębszego zrozumienia funkcjonowania ludzkiego ciała.

Mitochondria stają się więc symbolem nowego spojrzenia na funkcjonowanie organizmu. Nie wystarczy już zajmować się tylko tym, co najbardziej nam doskwiera. Trzeba sięgnąć głębiej – do poziomu komórek, gdzie wszystko się zaczyna. Na pierwszy plan wysuwa się więc związek między ciałem, psychiką a procesami komórkowymi. Takie spojrzenie nie wymaga radykalnych zmian.

Można zacząć od małych kroków – dobrego snu, przebywania na słońcu, ruchu czy ograniczenia żywności przetworzonej przemysłowo. Każdy nasz wybór wpływa na mitochondria. A za ich pośrednictwem także na nasz nastrój, energię i odporność psychiczną.