Neurony i neuroplastyczność
Z pewnością każdy z nas zna kogoś starszego, komu trudno byłoby dać tyle lat, ile ma. I nie mam teraz na myśli wyglądu, lecz to, że nawet w zaawansowanym wieku mózg wielu osób działa znakomicie. Możemy porównać ich z często roztargnionymi i zapominalskimi trzydziestolatkami, których taka babcia lub dziadek zostawiliby daleko w tyle. I właśnie o tym jest neuroplastyczność. To właściwie trening naszego mózgu. Przywykliśmy do trenowania mięśni, a potem chętnie prześcigamy się w tym, kto ma większy biceps. Ale czy wiesz, że mózg też możesz wytrenować, aby działał lepiej?
Neuroplastyczność i ogromne możliwości naszego mózgu
Pierwsze wzmianki o neuroplastyczności sięgają początku ubiegłego wieku. Dawniej zakładano, że mózg jest niezmienny, natomiast dziś wiemy już, że jest znacznie bardziej elastyczny, niż byliśmy skłonni przyznać. W przeszłości porównywano go do maszyny, która potrafi dobrze działać, ale nie jest zdolna do rozwoju ani zmian. Prawdopodobnie wynikało to również z tego, że nie potrafiliśmy obserwować aktywności mózgu na poziomie mikroskopowym.
Mózg jest tak niewiarygodnie złożonym narządem, że opisanie go w prosty sposób to twardy orzech do zgryzienia. Możesz jednak wyobrazić go sobie jako miliardy kropek połączonych cienkimi liniami. Kropki oznaczają neurony, a żeby mózg działał, muszą być ze sobą połączone. Im bardziej złożone są połączenia między neuronami, tym lepiej działa mózg. Między tymi neuronami znajdują się drobne szczeliny, które nazywamy synapsami.

Neuroplastyczność mózgu możemy podzielić na dwa typy. Pierwszy to neuroplastyczność strukturalna, w której ślady pamięciowe zmieniają strukturę mózgu. Drugi typ to plastyczność funkcjonalna, w której funkcje przenoszą się z niesprawnej części do nieuszkodzonej.
Po raz pierwszy słowa neuroplastyczność użył włoski psychiatra Ernesto Loup-Garou w 1906 roku, przedstawiając swoją koncepcję nieco bardziej już otwartym odbiorcom. Już w 1890 roku psycholog William James dosłownie zasugerował bowiem, że: „materia organiczna, zwłaszcza tkanka nerwowa, wydaje się obdarzona wyjątkowo wysokim stopniem plastyczności”. Niestety w tamtym czasie koncepcja ta przez wiele lat była całkowicie ignorowana. Dziś, również dzięki znacznemu postępowi technologicznemu, wiemy, że nie ograniczają nas wyłącznie zdolności umysłowe, z którymi się rodzimy. W latach 60. XX wieku naukowcy zaczęli badać przypadki starszych osób, które przeszły udar i zdołały odzyskać sprawność. Wykazało to, że mózg jest znacznie bardziej plastyczny. Znaleziono także dowody na to, że po uszkodzeniu potrafi tworzyć nowe połączenia.
Neuroplastyczność można najprościej określić jako zdolność mózgu do rozwoju i zmian poprzez tworzenie nowych połączeń, aby dostosowywać się do uczenia się i szybciej przetwarzać informacje.
Jak działa neuroplastyczność
Wyobraź sobie małe dziecko. Jak szybko się zmienia i w jak zawrotnym tempie uczy się nowych rzeczy. Tego, co nam, dorosłym, zajmuje miesiąc, dziecko uczy się w kilka dni. Do 3. roku życia w mózgu dziecka na jeden neuron przypada niewiarygodne 15 000 synaps. Przeciętny dorosły ma ich mniej więcej o połowę mniej. Dlaczego? W miarę jak rośniemy i zdobywamy nowe doświadczenia oraz odbieramy nowe bodźce, mózg porządkuje połączenia, decydując, które wzmocnić, a które wyeliminować. Proces ten jest znany jako przycinanie synaptyczne, a jego przykładem jest nauka języków obcych. Jeśli nie używamy języka obcego, zapominamy, jak się nim posługiwać. Ale to również część neuroplastyczności. W chwili narodzin mózg można wyobrazić sobie jako nieskończony zbiór dróg, które nie są jednak wystarczająco ze sobą połączone. Dlatego dzieci po urodzeniu nie potrafią mówić ani chodzić, a nawet najprostszych umiejętności ruchowych muszą się dopiero nauczyć. W miarę jak rośniemy, w naszym mózgu przybywa „dróg”.
Dotychczas mówiliśmy o zdrowym mózgu, który ma zdolność neuroplastyczności. Absolutnie fascynujące jest jednak również to, że w przypadku jego uszkodzenia (udaru) dochodzi wprawdzie do urazu obszarów związanych z określonymi funkcjami, ale z czasem funkcje te mogą przejąć zdrowe części mózgu, a utracone zdolności mogą zostać przywrócone!

Jak wspierać neuroplastyczność mózgu?
1.) Cykl snu
Sen jest ważny nie tylko dla procesów regeneracyjnych organizmu — to właśnie podczas snu najintensywniej działają mechanizmy naprawcze mózgu. Jedną z najważniejszych rzeczy dla mózgu jest higiena snu. Wykazano, że podczas snu wzmacniają się połączenia dendrytyczne. Dendryty to drobne wypustki na końcach neuronów, które pomagają przekazywać informacje z jednego neuronu do drugiego.1 W tym artykule przedstawiliśmy kilka wskazówek, jak poprawić sen. Jak jednak rozpoznać, czy Twój cykl snu jest prawidłowy? Spróbuj któregoś wieczoru nie nastawiać budzika. Jeśli obudzisz się o zwykłej porze, o której zazwyczaj dzwoni budzik, lub tuż przed jego dzwonkiem, to dobry znak.
Coś podobnego dotyczy również sytuacji, gdy czujesz zmęczenie. Zapewne dobrze wiesz, że kiedy odczuwasz senność, Twoja wydajność spada do absolutnego minimum. Nie tylko trudno Ci się skupić, ale też znacznie wolniej porządkujesz zadania, które masz przed sobą. W takim przypadku lepiej odpocząć albo przynajmniej wybrać się na energiczny spacer, a wieczorem położyć się spać o dwie godziny wcześniej.
Współczesne badania wykazały, że mózg nieustannie tworzy nowe szlaki nerwowe i zmienia te istniejące, aby dostosowywać się do nowych doświadczeń, przyswajać nowe informacje i tworzyć nowe wspomnienia.
2.) Uczenie się nowych rzeczy
Jeśli chcesz utrzymać mózg w dobrej formie, spróbuj codziennie angażować go w różnorodne zadania. Wiele osób nawet w zaawansowanym wieku uczy się nowego języka lub ćwiczy pamięć, przyswajając nowe informacje. W praktyce może to oznaczać na przykład naukę dziesięciu nowych słówek w obcym języku każdego dnia, próbę zapamiętania treści krótkiego fragmentu książki lub naukę gry na jakimś instrumencie.

3.) Uważność
Tu i teraz. Każdego dnia spróbuj przez chwilę skupić się na tym, co dzieje się właśnie teraz. Bez wracania myślami do przeszłości ani zastanawiania się nad przyszłością. Badania wykazały, że świadome zauważanie dźwięków i wrażeń wokół siebie ma kluczowe znaczenie dla wspierania neuroplastyczności mózgu.
4.) Baw się
Gry nie są tylko dla dzieci. Również dla nas, dorosłych, mają ogromne znaczenie. Zagraj w karty, gry planszowe lub szachy, ponieważ także w ten sposób możesz poprawić funkcjonowanie mózgu.5
5.) Ćwicz regularnie
Ćwiczenia wpływają na wszystkie aspekty naszego zdrowia, w tym na układ sercowo-naczyniowy, a także na zdrowie mózgu. Niektóre badania sugerują już, że ćwiczenia pomagają zapobiegać utracie neuronów w hipokampie.3,4 To część mózgu odpowiedzialna między innymi za pamięć. Przypuszcza się jednak, że aktywność fizyczna odgrywa również ważną rolę w powstawaniu nowych neuronów w tej samej części mózgu!
6.) Spodziewaj się błędów i akceptuj je
Mylić się jest rzeczą ludzką! Jeśli na czymś nam zależy i popełnimy błąd, znacznie lepiej go zapamiętamy i najprawdopodobniej następnym razem go nie powtórzymy. To również wiąże się z neuroplastycznością. Jeśli temu, co robimy, towarzyszą pozytywne emocje, uczymy się znacznie szybciej. Z pewnością wszyscy znamy to ze szkoły. Przedmiotów, które lubiliśmy, uczyliśmy się znacznie łatwiej niż czegoś, co nie wzbudzało naszego zainteresowania.
Wytrenuj swój mózg
Teraz już wiesz, jak najlepiej trenować swój mózg. Z kolei naszemu mózgowi nie służą stres, niedobór snu i oczywiście używanie substancji uzależniających, takich jak alkohol czy narkotyki. Trzeba wspomnieć, że mózg ma swoje ograniczenia. Zwiększenie neuroplastyczności mózgu nie oznacza jednak, że staniesz się osobą inteligentniejszą, ponieważ nie ma to nic wspólnego z IQ. Możesz natomiast wytrenować mózg tak, aby pracować szybciej i efektywniej, zapamiętywać ważne informacje, szybciej łączyć informacje w całość i uczyć się nowych rzeczy. Co równie ważne, na starość nie będziesz musieć zmagać się z pogorszeniem funkcji poznawczych.
Veronika Halusková
1. LI, Wei, Lei MA, Guang YANG i Wen-Biao GAN. REM sleep selectively prunes and maintains new synapses in development and learning. 2017.
2. CHEN, Quanjing, Haichuan YANG, Brian ROOKS, Mia ANTHONY, Zhenqwu ZHANG, Duje TADIN, Kathi L. HEFFNER i Feng V. LIN. Autonomic flexibility reflects learning and associated neuroplasticity in old age. 2020.
3. KIM, Yun Sik, Sang Keun SHIN, Seung Baek HONG i Hak Jin KIM. The effects of strength exercise on hippocampus volume and functional fitness of older women. 2017.
4. LIU, Patrick Z. i Robin NUSSLOCK. Exercise-Mediated Neurogenesis in the Hippocampus via BDNF. 2018.
5. SCHULTZ, Stephanie A, Jordan LARSON, Jennifer OH, et al. Participation in cognitively-stimulating activities is associated with brain structure and cognitive function in preclinical Alzheimer’s disease. 2014.
